เอกสารประกอบการศึกษาสาระการเรียนรู้ภาษาไทย

เรื่อง การใช้วิจารณญาณในการฟัง

เรียบเรียงโดย อาจารย์นิตยา ทองคำ
------------------------------------------------------------

           หลักการฟังที่ดี

1. ต้องมีสมาธิในการฟัง

2. สนใจต่อจุดมุ่งหมายในการฟัง

3. ต้องมีจุดมุ่งหมายในการฟัง

4. มีความสามารถในการจับใจความ

5. มีความพร้อมในการฟัง

6. ฟังโดยไม่มีความลำเอียงต่อผู้พูด และต่อเรื่องที่ฟัง

7. จดบันทึกสิ่งที่ฟังและนำไปใช้ประโยชน์

     วิจารณญาณมาจากคำว่า วิจารณ + ญาณ วิจารณหรือวิจารณ์ หมายถึง การคิดใคร่ครวญโดยใช้เหตุผล ญาณ หมายถึง ปัญญา หรือความรู้ในชั้นสูง ความหมายของ วิจารณญาณ ตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน คือ ปัญญาสามารถสันนิษฐานเหตุผล

ดังนั้น การใช้วิจารณญาณในการฟังต้องเริ่มต้นด้วยความตั้งใจ ต่อจากนั้นก็พยายามทำความเข้าใจเนื้อหาสาระของเรื่องที่ฟัง แล้วจึงคิดใคร่ครวญตามไปด้วย โดยใช้ความรู้ ความคิด เหตุผล และประสบการณ์ประกอบ

  การใช้วิจารณญาณในการฟัง อาจเป็นไปในแง่ต่าง ๆ เช่น

1. ผู้ฟังพิจารณาว่าผู้พูดมีจุดมุ่งหมายในการพูดครั้งนั้นอย่างไรบ้าง

    1. เรื่องที่ได้ฟังมีสาระประโยชน์ให้แง่คิด ก่อให้เกิดความเจริญงอกงามและความคิดสร้างสรรค์อย่างไรบ้าง
    2. เรื่องที่ได้ฟังมีความเป็นไปได้มากน้อยเพียงใด
    3. เรื่องที่ได้ฟังน่าเชื่อถือหรือไม่เพียงใด
    4. ผู้ฟังวินิจว่าผู้พูดมีความจริงใจ อย่างไร เพียงไร
    5. ผู้ฟังพิจารณาได้ว่าผู้พูดใช้วิธีการพูดหรือวิธีการถ่ายทอดความเจริญงอกงามและความคิดสร้างสรรค์อย่างไร

กระบวนการฟังสารโดยใช้วิจารณญาณ

เมื่อคนเราได้ยินและเกิดการรับรู้แล้ว จึงจะเข้าใจความหมายของสาร กระบวนการในช่วงนี้คือการฟังโดยปกตินั่นเอง ยังไม่นับว่าถึงขั้นฟังอย่างมีวิจารณญาณต่อเมื่อได้ใช้ความคิดวิเคราะห์ใคร่ครวญและตัดสินใจได้ว่าข้อความที่ได้ฟังนั้นสิ่งใดเป็นใจความสำคัญสิ่งใดเป็นความประกอบหรือผลความ และสามารถแยกข้อความที่ได้ฟังนั้นสิ่งใดเป็นความประกอบหรือพลความและสามารถแยกข้อเท็จจริงออกจากข้อคิดเห็นได้ตลอด จนวินิจฉัยได้ว่าข้อความที่ได้ฟังเนื้อหาสาระ

แง่คิดที่ดีหรือไม่ อาจนำไปใช้ประโยชน์ได้เพียงไร รวมทั้งประเมินค่าผู้พูดในด้านต่าง ๆ เช่น ความรู้ ความสามารถ ความจริงใจ และกลวิธีในการนำเสนอเช่นนี้ จึงเรียกว่า การฟังอย่างมีวิจารณญาณ

  การใช้วิจารณญาณในการฟังสารประเภทต่าง ๆ

    1. สารที่ให้ความรู้
    2. สารที่โน้มน้าวใจ
    3. สารที่จรรโลงใจ

1. สารที่ให้ความรู้ แนวทางในการพิจารณามีดังนี้

ถ้าเรื่องที่ฟังจำเป็นต้องใช้วิจารณญาณ ต้องฟังด้วยความตั้งใจยิ่งขึ้น จับประเด็นให้ได้ ไม่ว่าจะเป็นข่าว บทความหรือข้อความอื่นใดก็ตามควรพิจารณาตามไปด้วยทุกระยะ วินิจสารด้วยความระวัง (วินิจสารคือตีความให้ได้ว่าความหมายที่แท้จริงที่ผู้ส่งสารพยายามจะสื่อมาถึงผู้ฟังคืออะไร)

2. สารที่โน้มน้าวใจผู้ฟัง อาจใช้วิจารณญาณในแง่ต่าง ๆ ดังนี้

3. สารที่จรรโลงใจ อาจได้จากบทเพลง บทประพันธ์ บทละคร บทความบางชนิด คำปราศรัย สุนทรพจน์ ฯลฯ เมื่อผู้ฟังได้ฟังแล้วจะเกิดความรู้สึกผ่อนคลาย เกิดจินตนาการ มองเห็นแล้วเกิดความซาบซึ้ง สารที่จรรโลงใจ อาจยกระดับจิตใจของมนุษย์ให้สูงขึ้น มีวิธีพิจารณาดังต่อไปนี้

ทำแบบฝึก